Nếu đã quen với những phiên chợ họp cố định vào mỗi cuối tuần ở vùng cao, hẳn bạn sẽ ngỡ ngàng khi nghe đến khái niệm “chợ lùi” (hay còn gọi là chợ tuần ngược). Đây không chỉ đơn thuần là nơi giao thương mà còn là một “bảo tàng sống” lưu giữ vẹn nguyên linh hồn văn hóa, phong tục và cái tình của đồng bào các dân tộc thiểu số vùng Đông – Tây Bắc.
Hãy cùng Tourhot24h.vn vén bức màn sương mù để khám phá nét văn hóa độc nhất vô nhị này nhé!
1. Bản chất của “chợ lùi” và cách tính ngày độc đáo
Không giống như chợ miền xuôi họp định kỳ theo thứ hoặc ngày dương lịch cố định, chợ lùi được tính dựa trên hệ can chi (12 con giáp) của âm lịch và có quy luật “lùi ngày” cực kỳ thú vị. Chợ họp định kỳ 6 ngày một phiên. Phiên sau sẽ lùi lại 1 ngày so với con giáp của tuần trước.
Ví dụ cụ thể: Nếu tuần này chợ họp vào ngày Tý, thì tuần sau chợ sẽ họp vào ngày Hợi (trong 12 con giáp, Hợi đứng trước Tý, tức là lùi lại một ngày). Cứ thế, nếu tính theo lịch dương, nếu tuần này chợ họp vào Chủ nhật, thì tuần sau chợ sẽ họp vào Thứ bảy, tuần tiếp theo nữa vào Thứ sáu…
Chính cách tính này đã tạo nên cái tên “chợ lùi” đầy kích thích sự tò mò của dân xê dịch.
2. Điểm danh những phiên chợ lùi nổi tiếng nhất Đông Tây Bắc
Nếu có dịp lên Hà Giang hay Lào Cai, bạn nhất định phải canh ngày để check-in bằng được những phiên chợ lùi mang tính biểu tượng dưới đây:
Chợ lùi Phố Cáo (Đồng Văn, Hà Giang)
- Ngày họp: Cứ 6 ngày một lần, vào các ngày Thìn và ngày Tuất.
- Đặc điểm: Đây là một trong những phiên chợ còn giữ được nét hoang sơ nhất. Từ tờ mờ sáng, sương chưa tan, bạn đã thấy người Mông, Dao, Tày… dắt díu nhau, gùi hàng xuống chợ tạo nên một khung cảnh huyền ảo.
Chợ lùi Sà Phìn (Đồng Văn, Hà Giang)
- Ngày họp: Họp vào các ngày Tỵ và ngày Hợi.
- Đặc điểm: Nằm ngay gần khu dinh thự họ Vương (Dinh vua Mèo). Chợ Sà Phìn nổi tiếng với các mặt hàng nông sản địa phương, vải lanh thổ cẩm tự dệt và là nơi giao lưu của những chàng trai, cô gái bản.
Chợ lùi Lũng Phìn (Đồng Văn, Hà Giang)
- Ngày họp: Họp vào các ngày Dần và ngày Thân.
- Đặc điểm: Đây là phiên chợ lùi có quy mô lớn và nhộn nhịp bậc nhất vùng cao nguyên đá, thu hút tới mười mấy sắc màu trang phục dân tộc đổ về.
Chợ lùi Bắc Hà (Lào Cai) – Phiên chợ sặc sỡ nhất
Mặc dù ngày nay chợ trung tâm Bắc Hà họp cố định chủ nhật, nhưng xung quanh vùng vẫn còn các phiên chợ vệ tinh tính theo ngày con giáp (như chợ Sín Chéng họp ngày Tý/Ngọ) mang đậm hơi thở “lùi ngày” cổ xưa.
Xem thêm “Tour du lịch Hà Giang – Cao Bằng 5N4Đ trọn gói từ HCM”
3. Những trải nghiệm “đắt giá” chỉ có tại chợ lùi vùng cao
Chợ lùi không chỉ là nơi người ta mang con gà, mớ rau đi bán, mà đó là một ngày hội đúng nghĩa.
Bữa tiệc sắc màu thổ cẩm
Đến chợ lùi, mắt bạn sẽ bị “choáng ngợp” bởi tầng tầng lớp lớp màu sắc từ trang phục của phụ nữ vùng cao. Mỗi dân tộc một kiểu hoa văn: người Mông hoa sặc sỡ với váy xòe, người Dao tuyển áo đen thêu chỉ đỏ, người Lô Lô duyên dáng với những mảng vá hình học tinh tế.
Góc ẩm thực “bốc khói” và sực nức mùi thơm
Tâm điểm của mọi phiên chợ lùi luôn là khu ẩm thực. Tại đây, bạn sẽ được trải nghiệm:
- Thắng cố: Món ăn đặc sản nấu từ thịt và nội tạng ngựa (hoặc bò, dê) cùng 12 loại gia vị đại ngàn. Quây quần bên chảo thắng cố sôi sùng sục là hình ảnh quen thuộc của các cụ già và đàn ông bản xứ.
- Rượu ngô hạ thổ: Thức rượu cay nồng, thơm nức được nấu từ men lá. Người ta mời nhau chén rượu không phải để say, mà để hàn huyên câu chuyện sau những ngày làm lụng vất vả.
- Mèn mén, phở chua, bánh tam giác mạch: Những món ăn giản dị nhưng mang hương vị đặc trưng của thổ nhưỡng vùng cao.
“Sàn giao dịch” gia súc độc lạ
Một khu vực ồn ào và thú vị không kém là chợ gia súc (chợ chó, chợ lợn cắp nách, chợ trâu). Người ta mua bán không chỉ bằng tiền mà đôi khi bằng sự tin tưởng, cái bắt tay xởi lởi. Những chú chó cộc đuôi Hà Giang hay những chú lợn đen nhỏ xíu được cho vào gùi là hình ảnh rất đặc trưng.
4. Ý nghĩa nhân văn sâu sắc đằng sau phiên chợ
Tại sao lại phải là “chợ lùi”? Đồng bào vùng cao sống rải rác trên các sườn núi cao, đường xá đi lại vô cùng hiểm trở. Việc lùi ngày giúp cho người dân ở các bản xa xôi có thời gian chuẩn bị sản vật và không bị lệch nhịp với thời gian canh tác nương rẫy.
Hơn thế nữa, chợ lùi là nơi hẹn hò, giao duyên. Không ít những đôi tình nhân đã nên duyên vợ chồng từ những tiếng khèn gọi bạn, những ánh mắt trao nhau bên gùi hàng chợ lùi. Nhiều người đi chợ không mua, không bán, họ đi chỉ để “chơi chợ”, để gặp lại bạn cũ.
Xem thêm “Top 8 điểm du lịch Việt Nam khí hậu ôn hòa để trốn nóng mùa hè”
5. Kinh nghiệm “săn” chợ lùi cho khách du lịch
Do chợ tính theo ngày âm lịch và 12 con giáp, việc du khách tự tính ngày khá phức tạp. Để không bỏ lỡ, hãy bỏ túi vài mẹo sau:
- Hỏi người bản địa: Cách nhanh nhất là hỏi thẳng chủ homestay hoặc tài xế xe khách ngay khi bạn đặt chân đến thị trấn (Ví dụ: “Tuần này ngày nào họp chợ Phố Cáo hả anh/chị?”).
- Đến thật sớm: Chợ lùi thường họp rất sớm từ 5h – 6h sáng và vãn chợ tầm quá trưa (11h – 12h). Hãy dậy sớm để đón trọn khoảnh khắc chợ rực rỡ và đông vui nhất.
- Xin phép trước khi chụp ảnh: Người dân vùng cao rất thân thiện, nhưng hãy lịch sự ra hiệu hoặc xin phép trước khi đưa ống kính chụp cận cảnh họ hoặc con cái của họ nhé!
Chợ lùi Đông Tây Bắc là một trong những nét văn hóa chợ phiên thú vị của vùng cao. Nếu có dịp du lịch đến những vùng đất này thì ngoài cảnh sắc xinh đẹp, bạn nhớ tìm hiểu thêm nét văn hóa đặc trưng này nhé!
